Warning: "continue" targeting switch is equivalent to "break". Did you mean to use "continue 2"? in /var/www/vhosts/deatheist.nl/httpdocs/modules/mod_jf_mobilemenu/helper.php on line 83

Als je aan mensen vraagt wat zij onder evolutie verstaan, is een veelgehoord antwoord "dat we van apen afstammen". Ook creationisten menen vaak dat dit is wat evolutie betekent, hoewel Peter Scheele daarop een opvallende uitzondering vormt (1). Vaak wordt als weerwoord hierop gegeven "we stammen niet van apen af, maar delen een gemeenschappelijke voorouder met ze". Maar ook dit is deels onjuist. Ik zal hier proberen uit te leggen waarom beide opvattingen onjuist zijn en hoe het dan wel zit.

In het kort komt het er op neer dat wij ook apen zijn, we zijn een bepaald soort apen, net als de chimpansee of de gorilla. Biologisch gezien behoren we tot dezelfde groep, maar taalkundig gezien wordt er vaak een onderscheid gemaakt tussen de mens en de andere apensoorten. We stammen dus logischerwijs ook van andere apen af, maar niet van de andere hedendaagse apensoorten (zoals de chimpansee, gorilla, orang-oetan of gibbon). Met deze apensoorten delen we gemeenschappelijke voorouders. De apensoorten die onze voorouders waren, zijn inmiddels uitgestorven. Begrippen als "aapmens" en "missing link" ("ontbrekende schakel") zijn verouderd en onjuist. Deze kennis is terug te vinden in elk recent wetenschappelijk boek over de evolutie van de mens of primaten (2). Hieronder zal ik dit uitgebreider uitleggen.

Om de achtergrond van het idee dat "we van apen afstammen" te begrijpen, moeten we eerst wat terug in de tijd. Lange tijd werd de indeling van de natuur gezien als een soort ladder: de planten stonden onderaan, dan kwamen de dieren en de mens stond helemaal bovenaan. Deze opvatting over de indeling van het leven werd bekend onder de naam Great chain of being. Voor 1859 (het jaar waarin Darwin zijn "On the origin of species" publiceerde) werd deze ladder gezien als de creatie van God, na 1859 als het product van evolutie. Evolutie werd gezien als de verklaring voor deze ordening, er zat continue progressie (vooruitgang) in van de laagste tot de hoogste trede van de ladder. Mensen stonden hoger op deze evolutionaire ladder dan dieren, en apen stonden net onder de mensen. Sommigen gingen zelfs zover dat ze de blanke, westerse mensen hoger op de ladder plaatsten dan mensen met andere huidskleuren en culturen. Evolutie werd dus gezien als een rechtlijnig, progressief proces van laag naar hoog, met de mens als hoogtepunt van de ladder, het onvermijdelijke eindpunt. Deze inmiddels sterk verouderde en onjuist opvatting kom je nog steeds vaak tegen, ook in veel woordenboeken als je onder "evolutie" kijkt.

Vanuit dit idee komen ook de begrippen als "aapmens" en "missing link" ("ontbrekende schakel"), die verwijzen naar de trede die de aap met de mens verbindt. Na de publicatie van Darwins boek, ging men op zoek naar deze ontbrekende schakel. Een van deze zoekers was de Nederlandse arts Eugène Dubois. Op Java vond hij in 1892 wat hij zocht: een schedeldak dat te primitief was voor een mens en een dijbeen dat duidelijk behoorde tot een wezen dat rechtop liep. Hij noemde het Pithecanthropus erectus, oftewel: rechtop lopende aapmens (tegenwoordig heet deze soort Homo erectus). Veel mensen denken nog steeds dat er zoiets bestaat als de ontbrekende schakel tussen mens en aap (en dus dier).

Tegenwoordig weten we dat dit een verkeerde voorstelling van zaken is. Evolutie is niet een rechte lijn van laag naar hoog, maar een gigantische boom (Tree of life) met allerlei takken (groepen dieren), waarvan een klein deel nu nog bestaat en veruit het grootste deel is uitgestorven. Het idee van een evolutionaire ladder heeft al een aardige tijd afgedaan. Er bestaat dus ook niet zoiets als een "aapmens" of "missing link" die tussen de aap en de mens in kan staan.

Net zoals in de meeste echte bomen, ontstaan takken door afsplitsing van andere takken. De oorspronkelijke tak van waaruit de twee (of meerdere) nieuwe takken zijn ontsproten, wordt de gemeenschappelijke voorouder (in het Engels common ancestor) van die takken genoemd. De takken die recent uit elkaar gegaan zijn, hebben dus ook een recente gemeenschappelijke voorouder. De meest recente gemeenschappelijke voorouder van onze tak, is die met de tak van de chimpansee. Zowel uit veel genetisch onderzoek als fossielen blijkt dat die tussen de 5 en 7 miljoen jaar geleden geleefd heeft. De gemeenschappelijke voorouder van de mens en de gorilla leefde iets eerder. Uiteindelijk deelt al het leven een gemeenschappelijke voorouder met elkaar die aan de oorsprong van de boom ligt.

De grote vraag blijft nu wat we onder "aap" verstaan, waarvan sommigen menen dat we er van afstammen en anderen dat we er een gemeenschappelijke voorouder mee hebben. De meeste mensen bedoelen daar de behaarde groep dieren mee die in bomen leven en (min of meer) op ons lijken. Volgens De Grote Van Dale is een aap een "vierhandig zoogdier van de onderorde Anthropoidea van de orde der primaten". Volgens de grote Winkler Prins encyclopedie (Encarta 2005) zijn apen eveneens de primaten die horen tot de onderorde Anthropoidea.

Wat is dan een "primaat", een "onderorde" en "Anthropoidea"? Dit zijn termen uit de taxonomie, de indeling van het leven die door biologen gemaakt wordt. Traditioneel werd deze indeling voornamelijk gemaakt op grond van uiterlijke kenmerken. Tegenwoordig wordt deze indeling niet alleen gemaakt op grond van anatomie en fysiologie, maar vooral op grond van genetica, de mate waarin de genen van verschillende dieren overeenkomen. Door naar de overeenkomsten en verschillen te kijken, is het mogelijk dieren in te delen in groepen, en die groepen weer in andere groepen, enzovoort. Deze indeling in groepen ziet er voor de mens zo uit:

Taxonomische groepWetenschappelijke naam'Dagelijkse' naam
RijkAnimaliaDieren
Phylum (stam)ChordataChordadieren
SubphylumVertebrataGewervelden
KlasseMammaliaZoogdieren
OrdePrimatesAapachtigen
Suborde (onderorde)Anthropoidea (3)Echte apen (in tegenstelling tot halfapen
InfraordeCatarrhiniApen van de Oude Wereld (4) en mensapen
SuperfamilieHominoideaMensapen
FamilieHominidae (5)Oude naam voor mensachtigen
SubfamilieHominiae (5)Mensachtigen
GeslachtHomoMens
SoortHomo sapiens(anatomisch) Moderne mens

Wat hieruit blijkt is dat ook wij tot de onderorde Anthropoidea behoren en dus apen zijn! Deze onderorde delen we met allerlei andere apensoorten, van klauwaapjes en grijpstaartapen tot chimpansees en gorilla's. Biologisch gezien behoren we in deze groep thuis omdat we zowel anatomisch als genetisch de meeste overeenkomsten hebben met de andere leden van deze groep. Van de nu nog levende apensoorten zijn we het meest verwant aan de chimpansee (en bonobo), gorilla en orang-oetan, waardoor we samen met deze apen in de groep van de Hominidae (5) zitten.

Aangezien onze (recente) evolutionaire voorouders ook in de groep van de Anthropoidea zitten, is het dus correct om te zeggen dat we van andere apen afstammen. We kunnen het nog nauwkeuriger stellen door te zeggen dat onze meest recente voorouders andere mensapen (hominoiden) waren.

Hoewel we taalkundig ons vaak scheiden van de rest van de apen, is dit biologisch gezien dus onrechtvaardig. In de biologie behoren alle dieren die evolutionair het meest met elkaar verwant zijn tot één groep omdat ze allemaal van dezelfde gemeenschappelijke voorouder afstammen. Biologen noemen zo'n groep verwante dieren die van één gemeenschappelijke voorouder afstammen een monofyletische groep. Wanneer we de mens buiten de groep van de apen plaatsen, ondanks dat we dezelfde gemeenschappelijke voorouder hebben, is er sprake van een parafyletische groep, wat biologisch gezien dus onjuist is.

In het Engels wordt vaak nog onderscheid gemaakt tussen ape en monkey. Apes zijn hierin de mensapen (Hominoidea) en monkeys de Apen van de Nieuwe Wereld en de Apen van de Oude Wereld (4). Hoewel ook dit onderscheid biologisch onjuist is (namelijk niet monofyletisch), wordt het veel gebruikt. Het opvallendste verschil tussen monkeys en apes is de staart, die de meeste monkeys wel hebben maar apes niet.

Concluderend kan dus gesteld worden dat we apen zijn, van andere apen afstammen en gemeenschappelijke voorouders hebben met andere huidige apen.

Noten:

(1) Creationist Peter Scheele gaat op zijn site in op dezelfde inconsistentie als ik hier doe: http://www.degeneratie.nl/index.asp?PaginaID=1097

(2) Zie bijvoorbeeld Principles of Human Evolution van Lewin en Foley, Blackwell Publishing, 2004.

(3) Traditioneel wordt er onderscheid gemaakt tussen de Antropoidea (ook wel Simii genoemd) of 'echte' apen en de Prosimii of halfapen. Door genetisch onderzoek is gebleken dat deze indeling niet helemaal correct (niet monofyletsich) is, waardoor er een nieuwe indeling wordt gemaakt tussen Haplorrhini en Stepsirrhini. Omdat deze nieuwe indeling nog zelden wordt gebruikt, gebruik ik hier de oude indeling.

(4) "Oude Wereld" en "Nieuwe wereld" slaan op de plaatsen waar de apen voorkomen. De Oude Wereld is Afrika en Azië, de Nieuwe Wereld is Noord- en Zuid-Amerika

(5) Vroeger werden alle mensachtigen (de soorten die bestaan hebben sinds de gemeenschappelijke voorouder met de chimpansee en de moderne mens) gegroepeerd onder de familie Hominidae. Tegenwoordig wordt deze groep mensachtigen de subfamilie Homininae (één letter verschil dus). Onder de familienaam Hominidae (mensapen) verstaat men tegenwoordig de mensachtigen (Homininae) en de chimpansee, gorilla en soms de orang-oetan. Deze herverdeling heeft te maken met het feit dat deze apensoorten evolutionair dichter bij ons staan dan eerst gedacht werd. Deze nieuwe indeling wordt steeds meer gebruikt (ook hier door mij), maar nog niet overal (en zeker niet in wat oudere literatuur). Let daarom altijd goed op wat er onder de termen "Hominidae" en "Hominiae" verstaan wordt.

 

Wie zijn er online?

We hebben 69 gasten en geen leden online

Geef je mening

Welke positie over het bestaan van god(en) onderschrijft u?

Bekende atheïsten

Penn & TellerPenn & Teller, Amerikaans illusionistenduo.

Citaat

Scientific beliefs are supported by evidence, and they get results. Myths and faiths are not and do not.

~ Richard Dawkins

Als je aan mensen vraagt wat zij onder evolutie verstaan, is een veelgehoord antwoord "dat we van apen afstammen". Ook creationisten menen vaak dat dit is wat evolutie betekent, hoewel Peter Scheele daarop een opvallende uitzondering vormt (1). Vaak wordt als weerwoord hierop gegeven "we stammen niet van apen af, maar delen een gemeenschappelijke voorouder met ze". Maar ook dit is deels onjuist. Ik zal hier proberen uit te leggen waarom beide opvattingen onjuist zijn en hoe het dan wel zit.

In het kort komt het er op neer dat wij ook apen zijn, we zijn een bepaald soort apen, net als de chimpansee of de gorilla. Biologisch gezien behoren we tot dezelfde groep, maar taalkundig gezien wordt er vaak een onderscheid gemaakt tussen de mens en de andere apensoorten. We stammen dus logischerwijs ook van andere apen af, maar niet van de andere hedendaagse apensoorten (zoals de chimpansee, gorilla, orang-oetan of gibbon). Met deze apensoorten delen we gemeenschappelijke voorouders. De apensoorten die onze voorouders waren, zijn inmiddels uitgestorven. Begrippen als "aapmens" en "missing link" ("ontbrekende schakel") zijn verouderd en onjuist. Deze kennis is terug te vinden in elk recent wetenschappelijk boek over de evolutie van de mens of primaten (2). Hieronder zal ik dit uitgebreider uitleggen.

Om de achtergrond van het idee dat "we van apen afstammen" te begrijpen, moeten we eerst wat terug in de tijd. Lange tijd werd de indeling van de natuur gezien als een soort ladder: de planten stonden onderaan, dan kwamen de dieren en de mens stond helemaal bovenaan. Deze opvatting over de indeling van het leven werd bekend onder de naam Great chain of being. Voor 1859 (het jaar waarin Darwin zijn "On the origin of species" publiceerde) werd deze ladder gezien als de creatie van God, na 1859 als het product van evolutie. Evolutie werd gezien als de verklaring voor deze ordening, er zat continue progressie (vooruitgang) in van de laagste tot de hoogste trede van de ladder. Mensen stonden hoger op deze evolutionaire ladder dan dieren, en apen stonden net onder de mensen. Sommigen gingen zelfs zover dat ze de blanke, westerse mensen hoger op de ladder plaatsten dan mensen met andere huidskleuren en culturen. Evolutie werd dus gezien als een rechtlijnig, progressief proces van laag naar hoog, met de mens als hoogtepunt van de ladder, het onvermijdelijke eindpunt. Deze inmiddels sterk verouderde en onjuist opvatting kom je nog steeds vaak tegen, ook in veel woordenboeken als je onder "evolutie" kijkt.

Vanuit dit idee komen ook de begrippen als "aapmens" en "missing link" ("ontbrekende schakel"), die verwijzen naar de trede die de aap met de mens verbindt. Na de publicatie van Darwins boek, ging men op zoek naar deze ontbrekende schakel. Een van deze zoekers was de Nederlandse arts Eugène Dubois. Op Java vond hij in 1892 wat hij zocht: een schedeldak dat te primitief was voor een mens en een dijbeen dat duidelijk behoorde tot een wezen dat rechtop liep. Hij noemde het Pithecanthropus erectus, oftewel: rechtop lopende aapmens (tegenwoordig heet deze soort Homo erectus). Veel mensen denken nog steeds dat er zoiets bestaat als de ontbrekende schakel tussen mens en aap (en dus dier).

Tegenwoordig weten we dat dit een verkeerde voorstelling van zaken is. Evolutie is niet een rechte lijn van laag naar hoog, maar een gigantische boom (Tree of life) met allerlei takken (groepen dieren), waarvan een klein deel nu nog bestaat en veruit het grootste deel is uitgestorven. Het idee van een evolutionaire ladder heeft al een aardige tijd afgedaan. Er bestaat dus ook niet zoiets als een "aapmens" of "missing link" die tussen de aap en de mens in kan staan.

Net zoals in de meeste echte bomen, ontstaan takken door afsplitsing van andere takken. De oorspronkelijke tak van waaruit de twee (of meerdere) nieuwe takken zijn ontsproten, wordt de gemeenschappelijke voorouder (in het Engels common ancestor) van die takken genoemd. De takken die recent uit elkaar gegaan zijn, hebben dus ook een recente gemeenschappelijke voorouder. De meest recente gemeenschappelijke voorouder van onze tak, is die met de tak van de chimpansee. Zowel uit veel genetisch onderzoek als fossielen blijkt dat die tussen de 5 en 7 miljoen jaar geleden geleefd heeft. De gemeenschappelijke voorouder van de mens en de gorilla leefde iets eerder. Uiteindelijk deelt al het leven een gemeenschappelijke voorouder met elkaar die aan de oorsprong van de boom ligt.

De grote vraag blijft nu wat we onder "aap" verstaan, waarvan sommigen menen dat we er van afstammen en anderen dat we er een gemeenschappelijke voorouder mee hebben. De meeste mensen bedoelen daar de behaarde groep dieren mee die in bomen leven en (min of meer) op ons lijken. Volgens De Grote Van Dale is een aap een "vierhandig zoogdier van de onderorde Anthropoidea van de orde der primaten". Volgens de grote Winkler Prins encyclopedie (Encarta 2005) zijn apen eveneens de primaten die horen tot de onderorde Anthropoidea.

Wat is dan een "primaat", een "onderorde" en "Anthropoidea"? Dit zijn termen uit de taxonomie, de indeling van het leven die door biologen gemaakt wordt. Traditioneel werd deze indeling voornamelijk gemaakt op grond van uiterlijke kenmerken. Tegenwoordig wordt deze indeling niet alleen gemaakt op grond van anatomie en fysiologie, maar vooral op grond van genetica, de mate waarin de genen van verschillende dieren overeenkomen. Door naar de overeenkomsten en verschillen te kijken, is het mogelijk dieren in te delen in groepen, en die groepen weer in andere groepen, enzovoort. Deze indeling in groepen ziet er voor de mens zo uit:

Taxonomische groepWetenschappelijke naam'Dagelijkse' naam
RijkAnimaliaDieren
Phylum (stam)ChordataChordadieren
SubphylumVertebrataGewervelden
KlasseMammaliaZoogdieren
OrdePrimatesAapachtigen
Suborde (onderorde)Anthropoidea (3)Echte apen (in tegenstelling tot halfapen
InfraordeCatarrhiniApen van de Oude Wereld (4) en mensapen
SuperfamilieHominoideaMensapen
FamilieHominidae (5)Oude naam voor mensachtigen
SubfamilieHominiae (5)Mensachtigen
GeslachtHomoMens
SoortHomo sapiens(anatomisch) Moderne mens

Wat hieruit blijkt is dat ook wij tot de onderorde Anthropoidea behoren en dus apen zijn! Deze onderorde delen we met allerlei andere apensoorten, van klauwaapjes en grijpstaartapen tot chimpansees en gorilla's. Biologisch gezien behoren we in deze groep thuis omdat we zowel anatomisch als genetisch de meeste overeenkomsten hebben met de andere leden van deze groep. Van de nu nog levende apensoorten zijn we het meest verwant aan de chimpansee (en bonobo), gorilla en orang-oetan, waardoor we samen met deze apen in de groep van de Hominidae (5) zitten.

Aangezien onze (recente) evolutionaire voorouders ook in de groep van de Anthropoidea zitten, is het dus correct om te zeggen dat we van andere apen afstammen. We kunnen het nog nauwkeuriger stellen door te zeggen dat onze meest recente voorouders andere mensapen (hominoiden) waren.

Hoewel we taalkundig ons vaak scheiden van de rest van de apen, is dit biologisch gezien dus onrechtvaardig. In de biologie behoren alle dieren die evolutionair het meest met elkaar verwant zijn tot één groep omdat ze allemaal van dezelfde gemeenschappelijke voorouder afstammen. Biologen noemen zo'n groep verwante dieren die van één gemeenschappelijke voorouder afstammen een monofyletische groep. Wanneer we de mens buiten de groep van de apen plaatsen, ondanks dat we dezelfde gemeenschappelijke voorouder hebben, is er sprake van een parafyletische groep, wat biologisch gezien dus onjuist is.

In het Engels wordt vaak nog onderscheid gemaakt tussen ape en monkey. Apes zijn hierin de mensapen (Hominoidea) en monkeys de Apen van de Nieuwe Wereld en de Apen van de Oude Wereld (4). Hoewel ook dit onderscheid biologisch onjuist is (namelijk niet monofyletisch), wordt het veel gebruikt. Het opvallendste verschil tussen monkeys en apes is de staart, die de meeste monkeys wel hebben maar apes niet.

Concluderend kan dus gesteld worden dat we apen zijn, van andere apen afstammen en gemeenschappelijke voorouders hebben met andere huidige apen.

Noten:

(1) Creationist Peter Scheele gaat op zijn site in op dezelfde inconsistentie als ik hier doe: http://www.degeneratie.nl/index.asp?PaginaID=1097

(2) Zie bijvoorbeeld Principles of Human Evolution van Lewin en Foley, Blackwell Publishing, 2004.

(3) Traditioneel wordt er onderscheid gemaakt tussen de Antropoidea (ook wel Simii genoemd) of 'echte' apen en de Prosimii of halfapen. Door genetisch onderzoek is gebleken dat deze indeling niet helemaal correct (niet monofyletsich) is, waardoor er een nieuwe indeling wordt gemaakt tussen Haplorrhini en Stepsirrhini. Omdat deze nieuwe indeling nog zelden wordt gebruikt, gebruik ik hier de oude indeling.

(4) "Oude Wereld" en "Nieuwe wereld" slaan op de plaatsen waar de apen voorkomen. De Oude Wereld is Afrika en Azië, de Nieuwe Wereld is Noord- en Zuid-Amerika

(5) Vroeger werden alle mensachtigen (de soorten die bestaan hebben sinds de gemeenschappelijke voorouder met de chimpansee en de moderne mens) gegroepeerd onder de familie Hominidae. Tegenwoordig wordt deze groep mensachtigen de subfamilie Homininae (één letter verschil dus). Onder de familienaam Hominidae (mensapen) verstaat men tegenwoordig de mensachtigen (Homininae) en de chimpansee, gorilla en soms de orang-oetan. Deze herverdeling heeft te maken met het feit dat deze apensoorten evolutionair dichter bij ons staan dan eerst gedacht werd. Deze nieuwe indeling wordt steeds meer gebruikt (ook hier door mij), maar nog niet overal (en zeker niet in wat oudere literatuur). Let daarom altijd goed op wat er onder de termen "Hominidae" en "Hominiae" verstaan wordt.

Wie zijn er online?

We hebben 69 gasten en geen leden online

Geef je mening

Welke positie over het bestaan van god(en) onderschrijft u?

Bekende atheïsten

Penn & TellerPenn & Teller, Amerikaans illusionistenduo.

Citaat

Scientific beliefs are supported by evidence, and they get results. Myths and faiths are not and do not.

~ Richard Dawkins